کتاب «تاریخ شفاهی شبکه بهداشت کشور: مروری بر خاطرات دکتر حسین ملکافضلی اردکانی» اثری پژوهشی در حوزه تاریخ سلامت و سیاستگذاری بهداشتی ایران است. این کتاب به کوشش پیام روشنفکر گردآوری و با ویرایش دلارام علی، در سال ۱۳۹۴ توسط نشر دریچه نو منتشر شده است. اثر در ۲۷۴ صفحه، بخشی از تجربهها و خاطرات دکتر حسین ملکافضلی اردکانی را درباره شکلگیری، استقرار و توسعه شبکه بهداشت و درمان کشور ثبت میکند.
اهمیت کتاب از آنجا ناشی میشود که تاریخ نظام سلامت صرفاً از خلال قوانین، آمارها و گزارشهای رسمی قابل شناخت نیست. بسیاری از تصمیمهای مهم، موانع اجرایی، اختلافنظرها و تجربههای محلی در اسناد اداری ثبت نمیشوند. تاریخ شفاهی امکان میدهد این بخشهای کمتر دیدهشده، از زبان افرادی روایت شود که مستقیماً در طراحی و اجرای سیاستها حضور داشتهاند. کتاب حاضر حاصل حدود دوازده ساعت مصاحبه با دکتر ملکافضلی است و روایتهای او پس از تدوین و ویرایش، در قالب یک متن منظم عرضه شدهاند.
دکتر حسین ملکافضلی از چهرههای مؤثر در استقرار شبکه بهداشت و درمان ایران به شمار میآید. سوابق رسمی او شامل مشارکت در استقرار نظام شبکه بهداشت، توسعه پژوهش در دانشگاههای علوم پزشکی و راهاندازی شبکهها و پایگاههای تحقیقات جمعیتی است. روایتهای موجود درباره سالهای نخست ایجاد شبکه نیز نشان میدهد که او و همکارانش در گسترش خانههای بهداشت، آموزش بهورزان، تأمین امکانات مناطق روستایی و متقاعدکردن نهادهای تصمیمگیر برای حمایت از این الگو نقش داشتهاند.
محور اصلی کتاب، چگونگی تبدیل یک ایده به یک ساختار گسترده ملی است. خواننده با مجموعهای از تجربههای مدیریتی، اجتماعی و اجرایی روبهرو میشود: از شناخت مشکلات بهداشتی روستاها و کمبود نیروی انسانی گرفته تا آموزش نیروهای بومی، تأسیس خانههای بهداشت و ایجاد ارتباط میان سطوح مختلف ارائه خدمات. در این روایت، شبکه بهداشت نه صرفاً بهعنوان یک تشکیلات اداری، بلکه بهعنوان پاسخی عملی به نابرابری در دسترسی به خدمات سلامت معرفی میشود.
الگوی شبکه بهداشت ایران بر ارائه مراقبتهای اولیه، بهویژه در مناطق روستایی و کمبرخوردار، استوار شد. خانههای بهداشت و بهورزان محلی، نخستین سطح ارتباط مردم با نظام سلامت را تشکیل دادند و مراکز بهداشتی و درمانی در سطوح بالاتر، خدمات تخصصیتر و نظارت بر عملکرد خانههای بهداشت را بر عهده گرفتند. منابع بینالمللی نیز شبکه مراقبتهای اولیه ایران و برنامه بهورزی را از تجربههای شاخص منطقه در توسعه دسترسی به خدمات سلامت دانستهاند.